Maria Mocy Pełna i nowa religijność duchowa

Lato 2022, nr 2

Zamów

Dariusz Stola: Polska jest kustoszem pamięci o Zagładzie. To wielka odpowiedzialność

Dyrektor Muzeum Historii Żydów Polskich Polin Dariusz Stola podczas konferencji prasowej dotyczącej obchodów 75. rocznicy wybuchu powstania w Getcie Warszawskim. Warszawa, 17 kwietnia 2018 r. Fot. Adam Stępień / Agencja Gazeta

Były dyrektor Muzeum Historii Żydów Polskich Polin komentuje nowy skład Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej i ujawnioną korespondencję Bronisława Wildsteina z premierem Mateuszem Morawieckim o relacjach polsko-żydowskich.

Katarzyna Jabłońska: 26 lipca wznowiła swoją działalność, po czteroletniej przerwie, Międzynarodowa Rada Oświęcimska (MRO). Premier Mateusz Morawiecki wręczył nominacje dwudziestu pięciu jej członkom, a funkcję przewodniczącego powierzył Grzegorzowi Berendtowi – od 24 lipca 2021 r. pełniącemu funkcję dyrektora Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. To chyba dobrze, że Rada wznawia wreszcie swoją działalność?

Dariusz Stola: Tak długi okres przerwy w działalności Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej był niezrozumiały i bardzo szkodliwy. Z podobną sytuacją – na szczęście nie trwającą aż tak długo – mieliśmy do czynienia przy okazji powoływania Rady Muzeum Historii Żydów Polskich Polin.

Dobrze więc, że MRO została wreszcie na nowo powołana. To krok we właściwą stronę. Warto tu dodać, że Rada opiniuje i doradza nie tylko w sprawach Muzeum Auschwitz-Birkenau, ale też innych miejsc pamięci – muzeów Zagłady w Polsce. A ponieważ ciało to składało się z wybitnych znawców historii Zagłady i przedstawicieli najważniejszych w świecie instytucji zajmujących się tym tematem, jego opinie były cenne, a sam fakt istnienia pozwalał unikać wielu problemów.

Nazywanie przez Bronisława Wildsteina kierownictw ŻIH, Muzeum Polin i Centrum Badań nad Zagładą Żydów „wrogami narodu polskiego” jest skandaliczne i świadczy tylko o autorze tych słów, a nie o osobach, które oczerniał w liście do premiera Morawieckiego

Dariusz Stola

Udostępnij cytat

Przypomnijmy, że w 2018 r. dobiegła końca kadencja poprzedniej przewodniczącej MRO Barbary Engelking, która na tym stanowisku zastąpiła zmarłego w 2014 r. prof. Władysława Bartoszewskiego. Premier, ku zdziwieniu wielu, nie tylko nie powołał prof. Engelking na kolejną kadencję, ale też przez kolejne cztery lata nie powoływał nowego składu Rady. Jakie mogły być przyczyny tej zwłoki? Zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami budziła ona zdumienie i niepokój.

– Zwlekanie z powołaniem MRO było działaniem krótkowzrocznym i po prostu głupim. Nie wiem, jakie względy mogły hamować premiera przed jej powołaniem, nigdy ich publicznie nie ujawnił. Wpisywało się to w szerszą tendencję PiS do osłabiania i rozmontowywania procedur i instytucji. Wyglądało to tak, jakby rząd chciał robić po cichu coś, co wzbudziłoby krytyczne głosy w świecie, czego mieli nie widzieć ludzie zajmujący się badaniami nad Zagładą i jej upamiętnianiem – np. skupieni wokół Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie czy Jad Waszem w Izraelu. Patrząc na politykę pamięci w wykonaniu PiS, można mieć uzasadnione obawy co do intencji rządu.

A jak ocenia Pan skład nowej MRO oraz wybór jej przewodniczącego? Po zakończeniu kadencji prof. Engelking nawet ówczesny wicepremier Jarosław Gowin mówił, że decyzję w sprawie przyszłego składu MRO premier podejmie, „kierując się przede wszystkim polską wrażliwością”. Czy widać to kryterium w obecnych decyzjach?

– Muzeum Auschwitz-Birkenau jest polskim muzeum, położonym na terytorium Polski i prowadzonym przez Polaków, ale jest też bardzo ważnym punktem pamięci nie tylko na mapie Polski, lecz także Europy i całego świata. Wielu ludzi i środowisk przygląda się temu, co dzieje się w tym muzeum oraz innych miejscach Zagłady w Polsce. To jest przypadłość naszej historii, że właśnie w okupowanej Polsce nazistowskie Niemcy postanowiły zlokalizować obozy Zagłady. Jesteśmy więc kustoszami ich pamięci. To wielka odpowiedzialność dla Polski, wymagająca wyczucia i roztropności.

Dobrze więc, że w nowym składzie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej znalazły się osoby kierujące wspomnianymi wyżej znaczącymi instytucjami, jak Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie czy Jad Waszem, a także przedstawiciele organizacji Romów i innych grup dbających o pamięć ofiar obozu. Uznanie budzi również obecność w Radzie Ronalda Laudera ze Światowego Kongresu Żydów, wielkiego darczyńcy na rzecz upamiętniania Zagłady, członka Rady Muzeum Polin. Znakomicie, że jest w składzie Rady Marian Turski, były więzień obozu Auschwitz-Birkenau. Obecność takich osób nadaje Radzie właściwą wagę i międzynarodowe znaczenie.

Co do nowego przewodniczącego Rady, pana Grzegorza Berendta – to mogę tylko powiedzieć, że to bardzo lojalny współpracownik rządu PiS, zasiada w wielu radach instytucji kultury, które ten rząd powołuje.

Czy pod jego kierownictwem Rada będzie w stanie nawiązać do swoich najlepszych tradycji? Dyrektor Muzeum Auschwitz-Birkenau Piotr Cywiński mówił, że dawna MRO stanowiła dla niego wielką pomoc merytoryczną i była „gremium o ogromnym autorytecie, nieporównywalnym z żadnym innym ciałem w kwestii Holokaustu”.

– Przewodniczący MRO powinien spełniać dwa podstawowe warunki: przede wszystkim winien cieszyć się szerokim autorytetem, zwłaszcza wśród osób i grup, które są w Radzie reprezentowane. Powinien też umiejętnie pełnić swoją funkcję, mieć doświadczenie przewodniczenia zróżnicowanym gremiom – to ważna umiejętność, niezbędna, by sprawnie kierować obradami, prowadzić do konsensusu, łagodzić i rozwiązywać możliwe spory. Nie wiem, czy pan Berendt te kompetencje posiada.

Czy kogoś, Pana zdaniem, w obecnej MRO brakuje? Chodzi mi tak o wymiar personalny, jak i merytoryczny.

– Brakuje przede wszystkim znaczących polskich badaczy Zagłady, jak wspomniana przez Panią prof. Barbara Engelking, kierująca Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN. To uczona ciesząca się ogromnym autorytetem na świecie, jej dokonania w dziedzinie badania historii Zagłady są imponujące i zostały docenione oraz uhonorowane licznym nagrodami. Tej miary polskich specjalistów brak w obecnym gremium MRO, co osłabia międzynarodową pozycję Polski.

Mimo to dobrze, że MRO znowu funkcjonuje. Przypomnę, że to ciało doradcze przy premierze RP, czyli wysoko umocowane. Miejmy nadzieję, że pomoże choć w części odbudować straty Polski, które są następstwem niesławnej nowelizacji ustawy o IPN ze stycznia 2018 r., z której ostatecznie rząd, na szczęście, się wycofał.

Wspomniał Pan, że analogiczny problem z brakiem Rady – choć przez krótszy okres – miało Muzeum Polin, którym Pan kierował. Dlaczego tak się działo?

– Sytuacja, w której placówki tej miary, co Muzeum Auschwitz-Birkenau czy Muzeum Historii Żydów Polskich Polin, nie mają właściwych rad, jest nienormalna i szkodliwa. Dyrektorzy tych instytucji muszą przecież podejmować ważne decyzje dotyczące kierowanej przez siebie placówki. Rada powinna im w tym towarzyszyć, opiniować i doradzać.

Jeśli za zwłokę w powoływaniu MRO odpowiada premier, to z powołaniem Rady Muzeum Polin zwlekał minister kultury. Rada składa się z przedstawicieli trzech instytucji założycielskich muzeum: Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Miasta Stołecznego Warszawy i Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny. Z tego, co mi wiadomo, Miasto Warszawa i Stowarzyszenie ŻIH przedstawiły swoich kandydatów na czas i wielekroć dopominały się o powołanie Rady muzeum. Minister Gliński powołał ją dopiero kilka dni temu.

Szczególnie znacząca w składzie obecnej Rady Muzeum Polin wydaje mi się obecność Bronisława Wildsteina, który wcześniej – jak mi się zdawało – nie przejawiał zainteresowania tą instytucją. Jego udział w tym gremium nabrał nowego znaczenia w kontekście korespondencji elektronicznej, która wyciekła ze skrzynki ministra Michała Dworczyka i została niedawno ujawniona. Korespondencja pana Wildsteina z premierem Morawieckim – której prawdziwości żaden z nich nie zaprzeczyłrzuca nowe światło na to, co w 2018 r. działo się wokół Muzeum Polin – czyli na atak, jaki za pomocą prawicowych mediów rząd PiS przeprowadził na tę placówkę.

W tej korespondencji Bronisław Wildstein miał przekonywać premiera Morawieckiego, że „podstawowy problem, który mamy w stosunkach z Żydami, polega na tym, że kontakty z nimi monopolizują nasi wrogowie”. I dodawał: „Pisząc to, mam na myśli nie tylko formację, którą reprezentujesz, ale do pewnego stopnia cały naród polski”. A wśród tych wrogów narodu polskiego wymieniał: Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, Żydowski Instytut Historyczny oraz Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. W odpowiedzi Mateusz Morawiecki miał przyznać, że „przeciwnicy bardzo mocno skupili się wokół Polinu czy ŻIHu”. Wildstein radził premierowi: „W tej chwili bezpośrednia presja na te instytucje byłaby przeciwskuteczna, chociaż można zastanowić się, jak to zrobić w dłuższej perspektywie” i miał go zachęcać do „stopniowego wprowadzania do nich innych ludzi”. Czy te zapowiedzi się spełniły?

– Po pierwsze podkreślmy, że świadczy to o zupełnym niezrozumieniu, na czym polega autonomia instytucji nauki i kultury, traktowaniu ich jak kolejne pola do podboju i obsadzenia politycznymi nominatami, których najważniejszą kompetencją jest wierne realizowanie linii partii.

Po drugie sukcesy PiS na tym akurat polu okazały się na szczęście połowiczne. Nowa dyrektor ŻIH została wprawdzie przez ministra kultury mianowana bez konkursu ani nawet konsultacji ze środowiskiem naukowym. Natomiast prof. Engelking nadal prowadzi Centrum Badań nad Zagładą – najważniejszy w Polsce i jeden z najważniejszych w Europie ośrodek badań na ten temat, zaś dyrektor Muzeum Polin został wyłoniony w porozumieniu między trzema założycielami. Choć minister Gliński bezprawnie zignorował wynik konkursu na to stanowisko – to, że nie podobało mu się, iż ja ten konkurs wygrałem, nie jest przecież żadnym uzasadnieniem – to nie udało mu się wstawić tam politycznego nominata.

Nawiążę jeszcze raz do zdania Bronisława Wildsteina. „Podstawowy problem, który mamy w stosunkach z Żydami, polega na tym, że kontakty z nimi monopolizują nasi wrogowie” – miał pisać publicysta do premiera RP, dodając wyjaśnienie: „Mam na myśli nie tylko formację, którą reprezentujesz, ale do pewnego stopnia cały naród polski”. To Pan kierował wówczas Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. Jak skomentowałby Pan tę opinię?

Czytasz Więź? Wspieraj od dziś

– Nazywanie kierownictw wspomnianych instytucji wrogami narodu polskiego jest skandaliczne i świadczy tylko o autorze tych słów, a nie o osobach, które oczerniał. Jestem zaszczycony, że znalazłem się w tym zdaniu w towarzystwie tak poważnych, zasłużonych i szanownych osób jak prof. Barbara Engelking i prof. Paweł Śpiewak – ówczesny dyrektor ŻIH.

Pełny skład Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej IV kadencji – zob. tutaj

Przeczytaj też: Prof. Stola: Muzeum uczy samokrytycyzmu

Podziel się

4
1
Wiadomość

Komentarze (2)

Bardzo przykry wywiad, który zamiast budować mosty, pogłębia je.

Zarzucanie rządowi, że stara się o obsadzanie jednostek kultury życzliwymi sobie osobami – czego nie pochwalam – wobec faktu, że wcześniej Paweł Machcewicz przeszedł na stanowisko dyrektora Muzeum II Wojny w Gdańsku wprost z gabinetu politycznego premiera Donalda Tuska uniemożliwia dalszą dyskusję, chyba, że ktoś lubi partyjno-plemienne kłótnie pod z pozoru neutralnymi flagami. Ale to szczegół, chociaż przypomnę, by nie dać się sklasyfikować według popularnych uproszczeń, wystawę w tym Muzeum uważałem za dobrą a wytykane braki, naturalne w tak wielkim przedsięwzięciu, czasem wynikające z koniecznych uproszczeń, za wyolbrzymione. A ściganie karne Pawła Machcewicza za rzekome działanie na szkodę Muzeum uważam za łajdactwo pierwszej wody – czytałem uzasadnienie tego ścigania autorstwa nowego kierownictwa Muzeum i już na tej podstawie wyrobiłem sobie zdanie, że napisane jest w złej wierze.

Przechodząc do generaliów, poniżej spróbuję wyjaśnić, dlaczego wielki kapitał jakim było Muzeum Polin i podobne inicjatywy został zmarnowany i dlaczego koncepcja nowej Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej ma szanse tych błędów nie popełnić.

Otóż kto w Polsce ma problem z Zagładą? Szeroko pojęty elektorat prawicy. Należy dobrać takie kanały informacyjne i narzędzia komunikacji, które są wiarygodne dla tej części społeczeństwa. Ja uważałem kłótnię o Jedwabne za kolejną wojnę zastępczą do momentu, kiedy przeczytałem związanego z prawicowymi mediami artykuł Piotra Skwiecińskiego, za którego sugestią poszedłem by zignorować awanturników obu stron i próbować dotrzeć w miarę możliwości do faktów, które rzeczywiście stawiają Polakom i mi osobiście poważne znaki zapytania co do „prawicowej” narracji w sprawie tej zbrodni. Muzeum Polin i takie osoby jak prof.prof.Engelking czy Grabowski dokładali staranności, by takich jak ja odstręczać od prawdy. Na szczęście, to się wam nie udało i w dużej części podzielam wasze oceny tamtych wydarzeń. Katolikom otwartym bliska jest zasada (jednym szczerze, innym deklaratywnie bo często nie chcą jej stosować do biskupów „otwartych”), by hierarchia nie afiszowała się politycznie nawet w słusznej sprawie. Bo to doraźne zaangażowanie może szkodzić zasadniczej misji, do której jest powołana. Muzeum Polin nie chce tej zasady stosować do siebie. Jeżeli istotna część jego misji jest nakierowana na przekonanie katolickiej części społeczeństwa do prawdy o historii relacji polsko-żydowskich, to po co były takie erupcje emocji, jak publikowanie zdjęcia prawie wszystkich pracowników muzeum w czarnych strojach w czasie tzw. „strajku kobiet”? Przecież spór o aborcję idzie też w poprzek społeczności żydowskiej. Zrobiliście dużo, by potwierdzić prawicowe podejrzenia, że Zagłada to instrument do upokarzania Polaków. Czy to nie takie jednostronne przekonania zespołu Muzeum przesądziły o tym, że na wystawie o Marcu ’68 w nawiązaniu do czasów współczesnych przywołane zostały przypadki niewyraźnie, ale niech będzie, antysemickich wypowiedzi R.Ziemkiewicza i M.Ogórek, ale nie znalazł się największy eksces ostatnich lat obliczony na antysemickie uprzedzenia części społeczeństwa jakim była okładkowa publikacja Newsweeka w kampanii wyborczej 2015 ujawniająca żydowskie pochodzenie żony kandydata na prezydenta Agaty Korhhauser-Dudy. A kiedy jeszcze przemilczeliście prawdę? W Nowej Międzynarodowej Radzie Oświęcimskiej osoby będące autorytetami dla powyższych rozmówców zgodziły się na udział w nim m.in. B.Wildsteina oraz Grzegorza Berendta. Pewnie miały ku temu jakieś powody, być może nie wszystko można ujawnić. Proszę radykałów, przynajmniej nie przeszkadzajcie w sklejaniu tego, w czego potłuczeniu mieliście za duży, nawet jeśli mniejszościowy udział. Jeszcze niczego Rada nie zdążyła uchwalić, a już jest atak odmawiający części jej członków mandatu. Otóż tym konkretnym osobom tego mandatu to mogę odmówić ja i tacy jak ja, którzy czujemy się przez te osoby reprezentowani. Jeśli to się wam nie podoba, jeśli chcecie by mnie tam reprezentowała prof.Engelking, to jesteście za „wojną”. Badania naukowe można prowadzić poza Radą.

@ Piotr Ciompa —- Nie pierwszy raz w Pana wydaniu : interesujący wywód, tym razem na nie tylko trudny ale i niebezpieczny temat. Jak zwykle – biegle opanowany język dziennikarski i rzeczowość.
Ot, gotowy felieton np. na stronę wpolityce.pl i posłanie tam 2 -3 propozycji do ew. wyboru przez redakcję . Na konkurencyjną stronę tyg. „Do rzeczy” znacznie trudniej , jak sądzę, byłoby się dostać.
Niejedno szanujące się pismo chciałoby mieć na forum użytkownika na Pańskim poziomie. To, że znalazł Pan, jak się wydaje – przyjazny kącik na forum Więzi, mimo często polemicznej postawy wobec zamieszczanych w niej tekstów, dobrze świadczy o Redakcji.

Dodaj komentarz

Twoje dane będą przetwarzane w celu publikacji komentarza, a ich administratorem będzie Towarzystwo Więź. Szczegóły: polityka prywatności.