Jesień 2020, nr 3

Zamów

Prometeizm, czyli zapowiedź jesieni narodów

Powrót Tadeusza Schaetzela (z lewej), naczelnika Wydziału Wschodniego Departamentu Polityczno-Ekonomicznego MSZ i działacza ruchu prometejskiego, po złożeniu wizyty z ZSRR, maj 1930 r. Fot. Kurier Codzienny / NAC

Zwolennicy prometeizmu przegrali. Mieli jednak rację, że XX w. to epoka nacjonalizmów. Słuszność ich poglądów historia uznała jednak dopiero na przełomie lat 80. i 90. XX w., kiedy to niepodległość uzyskała część narodów zamieszkujących Związek Radziecki.

Czytasz Więź? Wspieraj od dziś

Prometeizm to ukształtowany w XX w. ruch polityczny i intelektualny, którego celem było wspieranie niepodległościowych dążeń narodów, przede wszystkim na Ukrainie oraz w południowych republikach ZSRR. Ruch ten inspirowany był przez kontrrewolucyjne ośrodki emigracyjne w Europie. Mocno zaangażowana była weń również Polska.

Trudno jest podać konkretną datę i miejsce narodzin idei prometejskiej w formie, jaka znana była w czasie II Rzeczypospolitej. Trudno też wskazać autora tego pojęcia. Według jednej z teorii prometeizm jako hasło pojawił się w 1913 r., gdy katorżnicy spod Irkucka podarowali Józefowi Piłsudskiemu rzeźbę Prometeusza zrywającego kajdany. W ten sposób grecki heros stał się dla byłego zesłańca symbolem tytanicznej pracy, jaką Polska Partia Socjalistyczna podjęła z myślą o wyzwoleniu Polski i innych narodów cierpiących w rosyjskich okowach.

Jednak zdaniem Marka Kornata, uznanego sowietologa, autorem terminu „prometeizm” był Tadeusz Schaetzel – pułkownik Wojska Polskiego, współpracownik Piłsudskiego. Schaetzel odwołał się do Prometeusza, ponieważ postać ta ma rangę „herosa cierpiącego za wszystkich i pragnącego zerwać okowy”1. Z kolei Józef Lewandowski uważa, że to Gruzini nazwali koncepcję walki o niepodległość narodową mianem prometeizmu. Bez względu na to, kto jest ojcem tego terminu, odwoływał się on do bardzo żywych w polskim społeczeństwie niepodległościowych tradycji romantycznych. Dość dobrze współgrał również z koncepcją ideologiczną piłsudczyków.

Wykup prenumeratę „Więzi”
i czytaj bez ograniczeń

Pakiet druk + cyfra

  • Krajowa prenumerata kwartalnika „Więź” na rok 2021 w wersji drukowanej. Numery: wiosna, lato, jesień, zima 2021
  • Te same numery w formatach EPUB, MOBI, PDF oraz dodatkowo numery z roku 2020 wydane od wykupienia prenumeraty
  • Dostęp do treści kwartalnika „Więź” na Więź.pl do końca 2021 roku

Aby dodatkowo wesprzeć „Więź”, wybierz prenumeratę sponsorską. Twoje nazwisko zostanie podane w kolejnym numerze w „Podziękowaniach dla Przyjaciół”.

Jeśli mieszkasz za granicą, napisz do nas na prenumerata@wiez.pl.

Pakiet cyfrowy

  • Dostęp do treści kwartalnika „Więź” na Więź.pl przez kwartał lub rok
  • „Więź” w formatach EPUB, MOBI, PDF przez kwartał lub rok

Aby dodatkowo wesprzeć „Więź”, wybierz prenumeratę sponsorską. Twoje nazwisko zostanie podane w kolejnym numerze w „Podziękowaniach dla Przyjaciół”.

Podziel się

Wiadomość

Dodaj komentarz

Twoje dane będą przetwarzane w celu publikacji komentarza, a ich administratorem będzie Towarzystwo Więź. Szczegóły: polityka prywatności.